De (top)sporter in de overgang

sport overgang

De overgang is een natuurlijke levensfase waarin het lichaam grote hormonale veranderingen doormaakt. Dit brengt mentale en zeker ook fysieke veranderingen teweeg. Voor vrouwen die (top)sport beoefenen, vraagt deze periode om extra aandacht voor training, voeding en herstel. Het Martini Ziekenhuis in Groningen organiseerde onlangs een inspirerende avond waarin experts hun inzichten over sporten tijdens de overgang deelden.

De conclusie: blijven bewegen is tijdens de overgang juíst belangrijk om sterker en vitaler door deze periode heen te komen. Maar hoe doe je dat? De belangrijkste lessen van deze avond hebben we hieronder voor je samengevat.

Renate Groenewold’s dieet

Oud-topsporter Renate Groenewold trapte de avond af en vertelde openhartig over haar persoonlijke zoektocht naar manieren om met overgangsklachten om te gaan. Krachttraining en een eiwitrijk dieet bleken voor haar essentieel om sterk en energiek te blijven. Dit ontdekte ze onder begeleiding van een diëtist.

Medische inzichten: opvliegers, stemmingswisselingen en slecht slapen


Gynaecoloog Jorien Woolderink legde uit dat de overgang ontstaat door het dalen van vrouwelijke hormonen. Dat kan geleidelijk en natuurlijk gaan, maar ook plotseling, bijvoorbeeld na een operatie of behandeling. Juist de hormonale schommelingen zorgen voor klachten als opvliegers, stemmingswisselingen en slecht slapen

Hoe je die klachten ervaart, hangt ook af van je leefstijl, ervaren stress en onze cultuur. In samenlevingen waar ouder worden met wijsheid en kracht wordt geassocieerd, lijken vrouwen bijvoorbeeld minder last van overgangsklachten te hebben. Daarom is de behandeling van overgangsklachten maatwerk. Je kunt dan denken aan leefstijlveranderingen, hormoontherapie en gedragstherapie. Vrouwen die geen hormoontherapie kunnen krijgen omdat zij bijvoorbeeld een behandeling voor kanker hebben ondergaan, moeten soms andere keuzes maken. Dit geldt vooral voor vrouwen met hormoongevoelige soorten kanker, zoals borstkanker, eierstokkanker en longkanker.

Gevolgen van de overgang zijn onder andere een verhoogd risico op hart- en vaatziekten, osteoporose (botontkalking) en meer vermoeide en strammere spieren. Voor vrouwen in de overgang is sporten en bewegen extra belangrijk maar door de opvliegers, slaapstoornissen, gewrichtsklachten en spierpijn kan het lastiger zijn om het sporten vol te houden. De volgende spreker ging daar dieper op in.

Blijven (top)sporten

Mirjam Steunebrink, sportarts en betrokken bij de poli  ‘Sport & Gyn’, een gespecialiseerde poli voor sport en gynaecologie, onderstreepte het belang van mobiliteit en flexibiliteit om blessures te voorkomen.

Sportactiviteiten afstemmen op hormonale schommelingen

Als vrouwelijke sporter doorloop je unieke uitdagingen en veranderingen rondom de overgang. Hormonale schommelingen en fysieke aanpassingen in deze levensfase kunnen effect hebben op je training, herstel en prestaties. Het is daarom belangrijk om te begrijpen hoe je lichaam verandert, en hoe je je sportactiviteiten daarop kunt afstemmen. Zo kun je beter omgaan met wat deze fase van je vraagt.

Ander trainingsschema

Een andere manier van trainen is in deze fase vaak nodig. Het 2:1 trainingsschema, twee weken intensieve trainingen gevolgd door een herstelweek, helpt om overbelasting te voorkomen. Door oestrogeendaling worden spieren en gewrichten stijver en neemt de botdichtheid af. Daarom is een goede warming-up van 10-15 minuten cruciaal. Creatine kan mogelijk helpen tegen concentratieproblemen (brainfog) en spierafbraak, en (zware) krachttraining, intervaltraining (zoals HIIT of SIT) en core stability zijn belangrijker dan ooit. Thuis kleine beweegmomenten inbouwen, kan al een groot verschil maken. Tip: leg standaard een matje in je woonkamer, dan wordt het vanzelf een gewoonte. Een andere tip is om structureel op gezette tijden actief te zijn, consistentie helpt om blessurevrij te blijven. Het allerbelangrijkste is om plezier te beleven aan de dingen die je doet, dus zoek activiteiten die bij jou passen.

Maar goed bewegen begint niet alleen bij trainen. Wat je eet speelt minstens zo’n grote rol in hoe je je voelt, herstelt en presteert. Daar ging sportdiëtist Linda Swart dieper op in.

Voeding tijdens de overgang

Sportdiëtiste Linda Swart legt uit wat de juiste voeding tijdens de overgang met je doet: het ondersteunt je hormonale balans, helpt je energie op peil te houden en draagt bij aan je spier- en botgezondheid. Ook je stemming, slaap en spijsvertering worden erdoor beïnvloed.

Een plantaardiger eetpatroon, zoals je ziet in de bekende ‘blue zones‘ of het mediterrane dieet, lijkt samen te hangen met minder overgangsklachten. Daarentegen kunnen suikerrijk, sterk bewerkt of pittig eten, alcohol en cafeïne de klachten juist verergeren. Ook gemberthee kun je in deze fase beter vermijden: het staat erom bekend opvliegers te kunnen uitlokken.

Voor vrouwen in de overgang is het geen overbodige luxe om extra aandacht te besteden aan de inname van eiwitten, calcium, vitamine D, magnesium, omega 3 en fyto-oestrogenen (zoals uit soja, lijnzaad of peulvruchten). Voor sporters komt daar nog iets bij: voldoende vocht, koolhydraten en eiwitten rondom de training zijn essentieel voor herstel en prestaties. En wie met veel klachten kampt, doet er goed aan om advies op maat te vragen, bijvoorbeeld van een sportdiëtist.

Mentaal in vorm

Niet alleen je lijf verandert tijdens de overgang, ook mentaal gebeurt er veel. GZ-psycholoog Nynke Klopstra (Omnium) vertelt dat de overgang mentale klachten kan versterken, zoals somberheid, angst en stemmingswisselingen. Vrouwen die eerder psychische klachten hebben gehad, lopen een groter risico. Voor sporters komt daar nog iets extra’s bij; hormonale veranderingen en prestatiedruk kunnen stress en angst versterken, wat invloed kan hebben op je herstel, motivatie en je prestaties. Daarom is het belangrijk om deze klachten serieus te nemen en ondersteuning te zoeken waar nodig; medisch, psychologisch of praktisch.

Nynke neemt ons mee in manieren die er zijn om mentaal veerkrachtig te blijven. Zo kan cognitieve gedragstherapie helpen negatieve gedachten om te buigen en copingstrategieën te versterken. Een praktisch hulpmiddel is het bijhouden van een logboek om inzicht te krijgen in stemmingen en lichamelijke veranderingen. Mindfulness en yoga kunnen helpen om de draagkracht te vergroten. Met de juiste strategieën kun je niet alleen blijven presteren, maar ook sterker uit deze fase komen. Ook helpt het om de overgang niet alleen te zien als een uitdaging, maar ook als een kans voor persoonlijke groei, empowerment en zelfontplooiing.

Aandacht voor je bekkenbodem

Urineverlies, een zwaar gevoel van onderen, pijn bij seks of het gevoel dat er ‘iets niet helemaal goed zit’? Heel veel vrouwen in de overgang krijgen ermee te maken. Gek genoeg hoor je er weinig over, terwijl zo’n 50% van de vrouwelijke bevolking ooit enige vorm van verzakking heeft gehad

Volgens bekkenfysiotherapeut Hilma Schipper en urogynaecoloog Britt van Etten – Debruijn speelt de afname van oestrogeen hierbij een grote rol. Door de hormonale veranderingen worden de steunweefsels slapper en raakt de bekkenbodem uit balans. En die bekkenbodem doet méér dan je denkt: hij houdt alles op z’n plek, zorgt dat je je plas kunt ophouden of juist loslaten, speelt een rol bij seks en is ook nog onderdeel van je core stability.

De klachten kunnen ontstaan doordat de bekkenbodem te slap is, juist te gespannen, of niet goed samenwerkt met de rest van je lijf. Gelukkig is er vaak wat aan te doen. Laat je indien nodig verwijzen via je huisarts naar een bekkentherapeut of een gynaecoloog.

Is de overgang je (sport)eindstreep? Nee hoor

De overgang hoeft geen belemmering te zijn  voor (top)sport. Maar het is wél een periode die vraagt om aanpassing. Besteed extra aandacht aan je voeding, slaap, herstel, je fysieke- en mentale gezondheid én je hormoonhuishouding. Als je je lichaam goed kent en weet wat je nodig hebt om te presteren én te herstellen, kan je blijven meedraaien op hoog niveau. en hoef je echt niet onder te doen voor je jongere sportcollega’s

Achter deze avond staat een netwerk van sportartsen en gynaecologen (in opleiding) dat zich inzet om de kennis over de invloed van (top)sport op het vrouwelijke lichaam te vergroten. De artsen van vanavond zijn gevestigd in het Martini Ziekenhuis, de poli ‘Sport & Gyn’ en zijn onderdeel van NVOG. Door sporters te begeleiden, data te verzamelen en wetenschappelijk onderzoek te doen, willen zij beter begrijpen hoe gynaecologische klachten ontstaan én hoe deze te voorkomen of behandelen zijn. Altijd met één doel voor ogen: vrouwen gezond houden en hun sportprestaties ondersteunen of verbeteren. De organisatie was in handen van de afdelingen gynaecologie, sportgeneeskunde en fysiotherapie van het Martini Ziekenhuis, samen met topdiëtisten en Medisch Centrum Zuid.

Over de auteur

Sacha van den Hoed is slaapcoach bij SLAAPGOUD, waar zij volwassenen helpt om beter te slapen. Daarnaast is zij hormoontherapeut met een speciale focus op de (peri)menopauze. Samen met Noord Nederland Vitaal geeft Sacha de workshop Vitaal door de overgang, bedoeld voor vrouwen én hun leidinggevenden, om meer kennis, begrip en praktische handvatten te bieden op de werkvloer.