Heb ik een burn-out of zit ik in de overgang?

Stel je voor: je ligt de laatste weken steeds vaker wakker. En als je al slaapt, is het onrustig en kom je ’s ochtends met spierpijn je bed uit, terwijl je al maanden niet meer hebt gesport. Je gaat met plezier naar je werk en daarnaast ben je moeder van jonge of puberende kinderen. Je probeert het huishouden bij te houden, gezonde maaltijden op tafel te zetten, contact te houden met je familie en vrienden en zoveel mogelijk te zorgen en te regelen voor je vader met beginnende dementie. Op je werk heb je de verantwoordelijkheid gekregen voor een leuk, maar uitdagend project, in een nieuw team dat flink wat energie van je vraagt. Je merkt dat je dingen vergeet, vaker foutjes maakt en ineens durf je niet meer auto te rijden. Je voelt je somber, overprikkeld en totaal uitgeput. En dan komt die dag waarop je gewoon niet meer uit je bed kunt komen. Je meldt je ziek en de bedrijfsarts stelt vast: je hebt een burn-out.

Maar is het wel een burn-out?

Heeft iemand je gevraagd naar je leeftijd? Naar je menstruatiecyclus? Naar welke lichamelijke en mentale klachten je ervaart? En wat er allemaal speelt in je leven, thuis én op het werk? In de praktijk blijkt dat dit soort vragen vaak achterwege blijven. Het maakt nogal uit of je thuis zit met een burn-out door werkdruk, of dat je klachten komen door een volledig op hol geslagen hormoonhuishouding. Misschien zijn rust en coaching niet wat je nodig hebt. Misschien zou een goed gesprek over de overgang of hormonale ondersteuning veel meer opleveren.

Overgangsklachten worden onvoldoende herkend

Uit een onderzoek van vakbond CNV in 2023 onder 4.500 vrouwen tussen de 45 en 65 jaar blijkt dat 89% van hen aangeeft dat de bedrijfsarts hun klachten niet herkende als overgangsklachten. Tegelijkertijd rapporteerde 75% wél overgangsgerelateerde klachten. 71% van de vrouwen geeft aan dat de combinatie van werk en overgang zwaar valt. Maar liefst 17% geeft aan dat ze een burn-out kreeg door deze combinatie, en nog eens 25% ervaart een dreigende burn-out. Dit roept de vraag op: hebben vrouwen in de overgang daadwerkelijk een verhoogde kans op een burn-out of worden overgangsklachten simpelweg vaak verward met burn-outverschijnselen?

In het handboek voor psychologen vallen overspanning en burn-out onder de aanpassingsstoornissen. Burn-out wordt daarin gedefinieerd als ‘het hebben van overspanning, waarbij de klachten meer dan zes maanden geleden zijn begonnen en gevoelens van moeheid en uitputting sterk op de voorgrond staan’. Om te spreken over overspanning, moeten ten minste drie van de volgende symptomen aanwezig zijn: moeheid, gestoorde of onrustige slaap, prikkelbaarheid, niet tegen drukte/herrie kunnen, emotionele labiliteit, piekeren, zich gejaagd voelen en concentratieproblemen en/of vergeetachtigheid.

Meer dan opvliegers

Hoewel opvliegers vaak als hét symptoom van de overgang wordt gezien, ervaart niet elke vrouw in de overgang opvliegers. Ook zijn er inmiddels meer dan 100 overgangsklachten beschreven, waaronder slaapproblemen, stemmingswisselingen, vaginale droogheid, spier- en gewrichtspijn, maar bijvoorbeeld ook concentratieproblemen, geheugenverlies, angst- en depressieve gevoelens, en uitputting. Het is dus niet verwonderlijk dat deze klachten door artsen, werkgevers én vrouwen zelf vaak worden verward met een burn-out. Maar als de oorzaak hormonaal is, dan los je het niet op met ‘alleen maar rust’.

Leidt de overgang tot burn-out?

Onderzoek laat zien dat vrouwen met heftige overgangsklachten vaker moeite hebben met werk, zich vaker ziek melden en soms zelfs helemaal stoppen met werken. In 2020 onderzocht het RIVM de relatie tussen overgangsklachten en werk. Van de 21 wetenschappelijke studies die zij bekeken, gaven tien studies aan dat vrouwen in de overgang een verminderd werkvermogen ervaren. Evenveel studies rapporteren een slechtere mentale gezondheid, waaronder depressieve gevoelens, terwijl er geen studies expliciet de relatie tussen overgang en burn-out onderzochten. Een recente studie onder 760 Belgische vrouwen toont echter aan dat met name de ruim 200 vrouwen die zowel overgangsklachten ervaren als problemen op het werk, een sterke herstelbehoefte rapporteren (61%). Herstelbehoefte (alarmsignaal in het lichaam door een overactief stress systeem) wordt gezien als een belangrijke voorspeller van burn-out. Opvallend genoeg lag die behoefte veel lager (35%) bij vrouwen die overgangsklachten hadden zónder problemen op het werk. Zijn de werkgerelateerde klachten daadwerkelijk het gevolg van werkdruk, of zijn ze het gevolg van hormonale veranderingen zoals slaapstoornissen, concentratieproblemen of stemmingswisselingen?

Een interessante stem in dit verhaal en kritische noot komt van professor Jane Ussher, een Australische psycholoog gespecialiseerd in vrouwengezondheid. Zij waarschuwt juist voor de neiging om klachten als vermoeidheid en stemmingswisselingen te snel toe te schrijven aan hormonen of hormonale veranderingen. Volgens haar wordt onze ervaring van de overgang minstens zo sterk beïnvloed door de culturele context en hoe de maatschappij naar oudere vrouwen kijkt, als door de hormonen zelf. In westerse, individualistische samenlevingen voelen vrouwen zich vaak minder gewaardeerd naarmate ze ouder worden. In andere, meer collectivistische culturen worden vrouwen op latere leeftijd juist gerespecteerd als wijze figuren. Ussher zegt daarmee dat we de overgang niet als een probleem moeten zien, maar als een levensfase met nieuwe mogelijkheden. Dat zou dan zorgen voor meer respect en hierdoor minder afwijzing/stress en een betere mentale gezondheid. Ussher pleit dan ook voor een bredere benadering van de overgang, waarin aandacht is voor stressreductie, mentale gezondheid én het herwaarderen van oudere vrouwen in de samenleving. De volgende tips van Jane Ussher kunnen je daarbij helpen:

1. Herken en erken je levensfase: Zie de overgang niet als een fase van verlies of verval, maar juist van een tijd voor persoonlijke groei en zelfreflectie.

2. Pas rollen en verwachtingen aan: Veel vrouwen ervaren stress doordat ze voor anderen zorgen terwijl ze ook hun eigen problemen hebben. Bespreek de verwachtingen en rollen met je omgeving en stel grenzen.

3. Praat over je ervaringen: Deel je ervaringen met andere vrouwen. Zo zul je merken dat je niet alleen bent en dat er erkenning en solidariteit ontstaat. Dat werkt weer stressverlagend.

4. Zet zelfzorg op de eerste plaats: Vrouwen kunnen zelfzorg als egoïsme zien, maar het is juist belangrijk om goed voor jezelf te zorgen en zelfzorg te normaliseren. Neem tijd voor rust, creativiteit, beweging en plezier. Dat kan ook met anderen!

Van klacht naar kracht

De overgang is geen ziekte, maar wel een levensfase waarin het lichaam en de geest veranderingen doormaken. Of klachten nu het gevolg zijn van hormonale veranderingen, werkstress, of een combinatie van beide: het is van groot belang dat vrouwen serieus genomen worden in de klachten die zij ervaren. Een goed gesprek met een huisarts of bedrijfsarts die oog heeft voor de levensfase waarin je je bevindt, is essentieel. Stel jezelf en je arts vragen: Zit ik in de overgang? Welke klachten heb ik precies? Zou hormonale ondersteuning me kunnen helpen? Of heb ik vooral behoefte aan rust, meer balans en minder moeten? Tot slot ben je wellicht net zo geholpen door contact te leggen met andere vrouwen in de overgang. Of kun je met leefstijladvies rondom hormoonschommelingen verder.

Verder lezen: Christiaan Vinkers: In de ban van Burnout
Jane Ussher: The Madness of Women: Myth and Experience

Verder praten over dit onderwerp? Word gratis member van de online groep mentale gezondheidsklachten in onze community.