Psychofarmaca, vrouwengezondheid & hormonen

Medisch expert aan het woord: Afbouwapotheker Tessa de Vos

Vrouwen krijgen vaker dan mannen psychofarmaca voorgeschreven, zoals antidepressiva en slaapmiddelen. In Nederland gebruikten in 2023 ongeveer 1,2 miljoen mensen antidepressiva, waarbij vrouwen deze middelen anderhalf tot twee keer zo vaak voorgeschreven krijgen dan mannen. Dat verschil roept vragen op. Waarom juist vrouwen en wat is de rol van hormonen? En wat betekent dit voor langdurig gebruik en afbouwen? Afbouwapotheker Tessa de Vos ziet deze vragen dagelijks terug in haar praktijk en pleit voor meer nuance, betere uitleg en meer aandacht voor het lichaam als geheel.

Starten met medicatie in hormonale fases

In haar werk ziet Tessa een duidelijk patroon bij vrouwen die psychofarmaca gebruiken. “Het valt mij binnen mijn praktijk op dat een aanzienlijk deel van de vrouwen die ik help met afbouwen van psychofarmaca ooit gestart zijn met de medicatie in een periode die gepaard ging met grotere hormonale schommelingen.”

Dat startmoment ligt vaak in de puberteit of vroege adolescentie, een fase waarin het lichaam hormonaal verandert en er tegelijk veel mentale druk ontstaat. Ook ziet zij veel vrouwen die starten rondom een postnatale depressie of in een levensfase waarin de perimenopauze zich aandient.

Toch is het volgens haar zelden zo eenvoudig om klachten aan één oorzaak toe te schrijven. Psychische klachten ontstaan vaak door een stapeling van omstandigheden. Hormonen spelen daarin regelmatig een rol, maar staan zelden op zichzelf. “Ik ben ervan overtuigd dat het in veel gevallen ook een opeenstapeling van omstandigheden is die maakt dat iemands gemoed en slaap onder druk komen te staan, maar dat we het hormonale stuk niet zomaar onbelicht mogen laten.”

Wat haar opvalt, is dat veel vrouwen achteraf niet goed weten waarom ze ooit zijn gestart met medicatie. Het gesprek met de arts voelde voor hen soms kort en de stap naar medicatie kwam snel.

Niet tegen medicatie, wel voor maatwerk

Tessa benadrukt dat zij niet tegen psychofarmaca is. “Voor velen is het een hele belangrijke toevoeging om bijvoorbeeld een periode van crisis te kunnen doorbreken.” Medicatie kan ruimte geven om te herstellen, therapie te volgen of praktische veranderingen door te voeren. Het probleem zit volgens haar niet in het bestaan van deze middelen, maar in hoe en waarom ze worden ingezet.

Bijwerkingen en sekseverschillen

Op de lange termijn ziet Tessa geen grote verschillen tussen mannen en vrouwen in bijwerkingen in het algemeen. Toch hoort zij bij vrouwen vaker een specifieke reden om te willen afbouwen. “Wat ik opmerk als ik de antwoorden van de mannen vergelijk met die van de vrouwen, is dat vooral de vrouwen op een gegeven moment een heel sterk verlangen krijgen om weer te weten te komen hoe ze zich emotioneel kunnen voelen zonder de medicatie.”

Veel vrouwen ervaren emotionele demping. Dat beïnvloedt relaties en het gevoel van contact met zichzelf, ook als therapie inhoudelijk wel helpt. Bij antipsychotica zijn sekseverschillen duidelijker. Deze middelen worden anders gemetaboliseerd bij vrouwen, onder andere door verschillen in vet en spiermassa en soms ook door maagzuur. “Dit maakt dat vrouwen, naar wij nu weten, in beginsel met een wat lagere dosering eenzelfde effect zouden kunnen bereiken als mannen.”

Daarnaast kunnen antipsychotica de prolactinespiegel verhogen, met gevolgen zoals een verlaagd oestrogeenniveau, het uitblijven van de menstruatie en melkafscheiding uit de borsten.

Ook bij het slaapmiddel zolpidem zijn verschillen bekend. Vrouwen breken dit middel langzamer af dan mannen. In de Verenigde Staten bestaan daarom aparte doseringen voor vrouwen en mannen. Klachten zoals hoofdpijn en duizeligheid worden vaker door vrouwen gemeld. Deze klachten kunnen ook cyclus gerelateerd zijn. Juist daarom is goede analyse belangrijk, maar die wordt volgens Tessa nog te vaak overgeslagen.

Afbouwen en de invloed van de cyclus

Ontwenningsklachten zijn in de basis niet anders voor mannen en vrouwen. Toch ziet Tessa in de praktijk duidelijke verschillen in het afbouwproces. Omdat veel vrouwen gestart zijn in hormonale fases, kunnen diezelfde schommelingen het afbouwen ingewikkelder maken. Ontwenning, onderliggende klachten en cyclus gerelateerde symptomen lopen soms door elkaar.

Daarom werkt zij met zelfmonitoring. Vrouwen worden aangemoedigd hun cyclus mee te noteren. “Merken we dat ontwenning heviger ervaren wordt in bijvoorbeeld de luteale fase van de cyclus, dan is het wijsheid om daar bij volgende afbouwstapjes bijvoorbeeld rekening mee te houden.” Ook emotionele reacties liggen bij vrouwen tijdens de afbouw vaak meer aan de oppervlakte. Huilen, sneller geraakt zijn en stemmingswisselingen worden regelmatig genoemd. Daarnaast merken sommige vrouwen veranderingen in hun cyclus tijdens het afbouwen. Dat vraagt om observatie en soms doorverwijzing, zeker omdat afbouw vaak samenvalt met de perimenopauze.

Waren de klachten wel puur psychisch?

In de praktijk ziet Tessa vrouwen die jarenlang psychofarmaca gebruikten zonder echt effect te ervaren. Pas later kwamen zij in aanraking met hormoontherapie, waarna er ruimte ontstond om opnieuw naar de oorspronkelijke klachten te kijken. “Er is een groep vrouwen die zich nadat de hormoontherapie goed ingesteld was dermate meer mens voelen, dat er inderdaad twijfels ontstaan rondom de oorspronkelijke bron van de psychische klachten.”

Ook bij vrouwen met trauma ziet zij dat afbouwen soms vastloopt. Dat kan komen door te snelle afbouw, maar ook door hormonale veranderingen die parallel lopen aan het traject. “Is dit patroon ver te zoeken en passen de klachten ook bij (peri)menopauze, dan dient hiernaar gekeken te worden.”

De mythe van het ontbrekende stofje serotonine

De uitleg dat psychische klachten ontstaan door een ontbrekend stofje in de hersenen hoort Tessa nog vaak. Zij is daar kritisch over. “Hierin is nog nooit een daadwerkelijk tekort van serotonine aangetoond.” Antidepressiva maken geen serotonine aan en vervangen het ook niet. Ze beïnvloeden alleen hoe bestaande serotonine wordt hergebruikt in het brein.

Volgens haar maakt deze uitleg mensen onnodig afhankelijk van medicatie en bemoeilijkt het afbouwen. Als afbouwklachten verkeerd worden geïnterpreteerd, wordt al snel gedacht dat iemand niet zonder kan. “Had deze zelfde persoon een veel passender afbouwtraject gevolgd, met vooral naar het einde toe steeds kleinere stapjes, dan waren deze klachten naar grote waarschijnlijkheid helemaal niet opgetreden.”

Richtlijnen en kennis over hormonen

In officiële richtlijnen is weinig aandacht voor de invloed van hormonen op gebruik en afbouw van psychofarmaca. Het korte antwoord van Tessa is dan ook nee, die kennis is onvoldoende verankerd. Wel ziet zij voorzichtig meer bewustwording bij zorgprofessionals, onder andere rond aangepaste doseringen en het serieus nemen van hormonale klachten.

Volgens Tessa gaat het minder om wat vrouwen moeten weten en meer om wat onderzocht moet worden. Als er ook maar een vermoeden is van een hormonale oorsprong, dan verdient dat onderzoek voordat medicatie wordt gestart. Ze benadrukt dat antidepressiva geen snelle oplossing zijn, dat langdurig gebruik onzekerheden kent en dat afbouwen vaak lastig is. Slaapmiddelen horen in principe tijdelijk gebruikt te worden, maximaal twee weken, omdat het brein snel went.

Jonge vrouwen en langdurig gebruik

Tessa maakt zich zorgen over jonge vrouwen die al vroeg psychische medicatie krijgen voorgeschreven. “Hoewel deze middelen in gevallen levensreddend kunnen zijn, zijn het geen snoepjes.” Bijwerkingen zoals libidoverlies en emotionele afvlakking kunnen de ontwikkeling van relaties beïnvloeden. Bij jongeren kunnen antidepressiva zelfs depressieve klachten of suïcidale gedachten versterken, iets wat nog te vaak wordt gemist.

Ze ziet vrouwen die als tiener startten en decennia later pas proberen af te bouwen. Tegen die tijd spelen vaak ook hormonale veranderingen mee, wat het beeld complex maakt. “Goede begeleiding in deze is daarom sterk te adviseren.”

Haar boodschap aan vrouwen

Psychofarmaca kunnen helpend zijn, mits ze zorgvuldig worden ingezet. Vrouwen doen er volgens Tessa goed aan vooraf duidelijke afspraken te maken over wat het middel doet, hoe lang het gebruikt wordt, wat bijwerkingen kunnen zijn en hoe afbouwen eruitziet. Twijfel je over de reden van starten, bijvoorbeeld door een vermoeden van een hormonale oorzaak, spreek dit uit en zoek zo nodig verder. Bij afbouwen is haar advies helder. Niet zelf experimenteren, geen grote stappen en liever langzaam dan te snel. “Liever wat langer bezig zijn met de afbouw, maar wel de kans op een duurzame afbouw vergroten.” Afbouwen vraagt tijd, aandacht en begeleiding. Niet omdat vrouwen zwakker zijn, maar omdat het lichaam complex is en serieus genomen moet worden.

Luister hier het webinar ‘Afbouwen psychofarmaca bij vrouwen’ terug.